7 najlepszych powodów, żeby założyć związek zawodowy w pracy

To, co dzieje się w pracy i wysokość zarobków wpływają bezpośrednio na nasze życie prywatne, rodzinne, a nawet na to, w jakiej kondycji będziemy, gdy nadejdzie emerytura. Jak zatem sprawić, by warunki pracy były dla nas korzystne? Wiele osób decyduje się na strategie indywidualne – zagryza zęby, gdy szef nadużywa swojej władzy albo szuka innej pracy, jest też część, która zapewnia sobie dobrą sytuację kosztem innych. Historia pokazuje jednak, że trwałe, społecznie istotne zmiany osiągalne są wtedy, gdy działamy kolektywnie, wspólnie z innymi. W Polsce jednak większość pracowników i pracownic nie jest zrzeszona w organizacji związkowej ani w radzie pracowniczej. Tymczasem posiadanie silnej organizacji w miejscu pracy może realnie zmienić codzienne życie osób, pracujących w tym zakładzie – zwiększyć pewność zatrudnienia, wpłynąć na wysokość wynagrodzeń czy poprawić warunki pracy.

Związki zawodowe i rady pracownicze mają ustawowe prawa, których nie mają inne organizacje. Dlatego chociaż o warunki pracy mogą zabiegać też stowarzyszenia, fundacje czy kolektywy, to tylko takie zorganizowanie się daje dostęp do informacji na temat stanu przedsiębiorstwa, możliwość przełamywania nierówności sił, a przez to wpływania na wewnętrzne regulacje czy obronę swoich praw.

Podstawowa różnica między tymi typami organizacji związana jest z liczbą pracowników. Rady mogą powstać w tych, które zatrudniają co najmniej 50  osób. Do utworzenia związku zawodowego wystarczy 10 osób, co więcej możliwe jest założenie komisji międzyzakładowej, gdzie 10 osób może być “rozsianych” po kilku zakładach pracy, nie muszą być też one zatrudnione w oparciu o umowę o pracę. Kolejną ważną różnicą jest możliwość stawania w obronie poszczególnych osób - to uprawnienie związków, rada reprezentuje ogólny interes załogi, a nie jednostek. Rada nie ma prawa do negocjowania warunków pracy lub płacy, w tym do ostatecznej formy sporu zbiorowego jaką jest strajk. Jako działaczka związkowa chciałam podzielić się z Wami wiedzą i doświadczeniem o tej formie organizowania się.

Oto siedem najważniejszych powodów, dla których warto wziąć sprawy w swoje ręce i wstąpić do związku zawodowego.

1. Związek broni przed zwolnieniami i daje ochronę prawną

Jednym z najważniejszych uprawnień związku zawodowego jest możliwość kontrolowania zwolnień. Gdy w firmie działa organizacja związkowa, pracodawca nie może już tak łatwo wręczyć wypowiedzenia – zwłaszcza umowy na czas nieokreślony czy zwolnienia dyscyplinarnego. Musi wcześniej skonsultować to ze związkiem. To daje czas na przygotowanie się do obrony przed zwolnieniem, np. konsultacje z prawnikiem, jakie warunki są dla ciebie najkorzystniejsze. Przy zwolnieniach grupowych związek także ma prawo do negocjacji ich warunków. Dodatkowo może reprezentować swoich członków i członkinie w sądzie pracy. To oznacza, że w razie konfliktu z pracodawcą, nie jesteś sam/sama.

2. Związek wpływa bezpośrednio na warunki pracy i wynagrodzenia

Bez związku zawodowego pracodawca może dowolnie zmieniać regulamin pracy, wprowadzać niekorzystne zmiany w systemie premiowym czy wydłużać czas pracy. Związek zawodowy ma prawo konsultować wszystkie zmiany w regulaminie pracy i nie musi się na nie zgadzać. Co więcej – bez zgody związku pracodawca nie może zmienić zasad wynagradzania. Także w przypadku zwolnień grupowych związki negocjują warunki dotyczące odpraw, okresów wypowiedzeń. Dzięki temu pracownicy i pracownice mają realny wpływ na to, jak wygląda ich codzienna praca i ile za nią dostają. Bez związku zawodowego pracodawca decyduje o wszystkim sam. Ze związkiem – musi liczyć się z głosem pracowników.

3. Związek daje wgląd w finanse firmy i poziom wynagrodzeń

Wielu zatrudnionych nie ma pojęcia, jakie są zarobki na innych stanowiskach w firmie, jakie są zyski przedsiębiorstwa czy ile osób zatrudniono lub zwolniono w ostatnich miesiącach. Organizacja związkowa ma prawo żądać takich danych od pracodawcy. Dzięki temu można ocenić, czy firma naprawdę nie ma pieniędzy na podwyżki albo zakup sprzętu czy remont hali - a może po prostu wypłaca te pieniądze tylko kierownictwu?

4. Związek może walczyć o bezpieczeństwo w miejscu pracy, w tym z mobbingiem i dyskryminacją

Związki dbają o lepsze warunki pracy, przede wszystkim kwestię bezpieczeństwa fizycznego. Mogą powoływać Społecznych Inspektorów Pracy i zgłaszać zagrożenia do Państwowej Inspekcji Pracy lub Inspekcji Ochrony Środowiska.

Mogą także angażować się w kwestię bezpieczeństwa psychicznego. Mobbing i nierówne traktowanie to problemy, o których trudno mówić otwarcie – zwłaszcza gdy ma się umowę śmieciową. Związek zawodowy może interweniować w konkretnych sprawach pracownic i pracowników, którzy padli ofiarą przemocy psychicznej, molestowania, seksizmu czy innych form dyskryminacji. Może także uczestniczyć w komisjach antymobbingowych i proponować zmiany w regulaminach, które chronią ludzi przed przemocą w pracy. Bardzo ważne jest też wsparcie psychiczne, jakie w tak trudnym momencie można dostać od innych członkiń i członków związku – ono pozwala przetrwać, odzyskać równowagę i podejmować najlepsze decyzje. Jeśli czujesz, że w Twoim miejscu pracy brakuje sprawiedliwości, szacunku dla ludzi pracy, chęci realnego rozwiązywania problemów – to znak, że czas działać. Związek zawodowy to najlepsze narzędzie, by to zmienić.

5. Związek ma wpływ na fundusz socjalny i świadczenia

W wielu firmach działa tzw. Zakładowy Fundusz Świadczeń Socjalnych, z którego finansowane są np. wczasy pod gruszą, paczki świąteczne, pożyczki czy zapomogi. Jeśli w zakładzie działa organizacja związkowa, pracodawca  musi uzyskać jej zgodę na jakiekolwiek zmiany dotyczące funduszu. Związek może mieć także swojego przedstawiciela w komisji socjalnej, co oznacza większą przejrzystość i sprawiedliwszy podział środków.

6. Związek może organizować protesty i walczyć o zmiany

Związki zawodowe to nie tylko pisma i negocjacje. Jeśli pracodawca nie chce rozmawiać albo ignoruje postulaty, związek może rozpocząć spór zbiorowy, a w przypadku niepowodzenia negocjacji zorganizować strajk. To potężne narzędzie nacisku, z którego nie mogą skorzystać osoby niezrzeszone. Historia pokazuje, że wiele pozytywnych zmian w miejscach pracy – jak podwyżki płac, skrócenie czasu pracy czy lepsze warunki – wywalczono właśnie poprzez działania związkowe. Solidarność naprawdę działa.

7. Związek to wspólnota, która daje siłę i wsparcie

Założenie związku zawodowego to nie tylko sposób na walkę o lepsze warunki pracy – to także budowanie społeczności. Wspólne działania integrują załogę, pomagają przełamać anonimowość i strach, a także tworzą sieć wsparcia. Działając w zespole, można więcej osiągnąć, a jednocześnie mieć poczucie, że nie jest się samotnym w obliczu trudności.

Związki specjalizują się w ochronie praw pracowniczych, więc potrafią poruszać się w gąszczu przepisów, o których większość z nas nawet nie ma pojęcia. Dlatego dołączając do związków zawodowych takich jak OZZ Inicjatywa Pracownicza, zyskujesz możliwość doedukowania się, pomoc prawną i dostęp do szkoleń, ale też kontakt z innymi osobami, które dzielą się swoimi doświadczeniem, jak skutecznie walczyć o godne płace i warunki pracy. Jak pisać pisma, organizować spotkania, prowadzić negocjacje, a czasem także protestować.

Mało? Związki zawodowe zmieniają nie tylko zakład pracy – wpływają też na prawo i politykę społeczną. To właśnie dzięki działalności związków udało się w przeszłości wprowadzić wiele istotnych zmian w prawie pracy – jak płatne urlopy, ośmiogodzinny dzień pracy, prawo do urlopu macierzyńskiego, czy minimalne wynagrodzenie. Niekiedy wysokie standardy wynegocjowane przez związek w jednej firmie lub branży podnoszą poziom wynagrodzeń i warunków pracy także w innych miejscach zatrudnienia.

Organizacje związkowe potrafią wywierać realny wpływ na ustawodawców – domagać się nowych regulacji lub sprzeciwiać się szkodliwym reformom, np. deregulacjom, które ograniczają prawa osób zatrudnionych.

Bez aktywnej obecności związków zawodowych głos pracowników praktycznie nie wybrzmiewa w przestrzeni publicznej. Prawa pracownicze, w tym związkowe, są  prawami człowieka, stanowią część Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej – podobnie jak inne prawa człowieka działają, gdy o to walczymy. Są też podstawowym doświadczeniem demokracji, praworządności i obywatelskości dla milionów dorosłych. Silne związki to silna demokracja – bo pozwalają ludziom pracy zbiorowo zabierać głos, organizować się i współdecydować o tym, jak wygląda społeczeństwo.

Na koniec, chcę zwrócić uwagę na jeszcze jeden aspekt. Współczesny rynek pracy ma charakter globalny. Ponadnarodowe korporacje działają w wielu krajach jednocześnie, przenoszą produkcję tam, gdzie taniej, czyli gdzie prawa pracownicze i ochrony środowiska są słabsze. Grają na różnicach między państwami, by zwiększać swoje zyski, nie dbając o tzw. zewnętrzne (eksternalizowane) koszty, które ponosi społeczeństwo, zwierzęta czy planeta. Dlatego równie globalna musi być solidarność pracowników i pracownic.

Związki zawodowe na całym świecie współpracują ze sobą, by przeciwdziałać wyzyskowi, dumpingu płacowemu i łamaniu praw człowieka. W czasach, gdy władza kapitału przekracza granice państw, tym bardziej potrzebujemy transnarodowej współpracy pracowników. Bo prawa człowieka w pracy – do godnej płacy, do bezpiecznych warunków pracy, do odpoczynku – nie kończą się na granicach państw.

Skoro tych uprawnień jest tak dużo, to dlaczego tak mało osób chce z nich skorzystać i wstąpić do związku czy rady?  Niestety o związkowcach nadal mówi się jako o roszczeniowych, samolubnych, niezdolnych do racjonalnych decyzji i szerszej perspektywy - taką “gębę” przyprawia się nam od lat, chociaż w rzeczywistości jest dokładnie odwrotnie. Jesteśmy też uczeni od dziecka, że tzw. kariera zawodowa to przestrzeń samolubnej rywalizacji a nie współpracy. Jednak tylko wspólnie możemy tworzyć świat, w którym poniedziałek to dzień, w którym z uśmiechem idzie się do pracy.

Przygotowano w ramach projektu Rozwój Centrum Wspierania Rad Pracowników dofinansowanego ze środków Narodowego Instytutu Wolności Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego w ramach Rządowego Programu Wspierania Rozwoju Organizacji Poradniczych na lata 2022–2033.